Portret door Camilla Stephan

Jacob Holdt is één van Amerika’s belangrijkste fotografen, maar is zelf geen Amerikaan. Zijn boek American Pictures betekende een ware revolutie binnen de wereld van de documentairefotografie en hing een volledig nieuw beeld op van de VS in de jaren ’70. Het was dus wel een beetje te verwachten dat de Amerikanen hem met vlag en wimpel zouden binnenhalen, maar eigenlijk is hij een Deen. Behalve de verlichtende babbel die hieronder volgt, was Holdt ook zo vriendelijk om wat nieuwe foto’s met ons te delen, waarin een seriemoordenaar die luistert naar de naam Dave thuis rondhangt met zijn familie.

Het verhaal van American Pictures gaat als volgt: in de late jaren ’60 waren er meerdere aanklachten tegen Holdt voor zijn aandeel in een aantal verfoeilijke linkse activiteiten. Hij verliet Denemarken om zich aan te sluiten bij één van de vele guerrillagroepen in Latijns Amerika, maar verloor dat plan geleidelijk uit het oog. In plaats daarvan ging hij heen en weer liften door de VS – goed voor zo’n 130.000 km in totaal – en kwam hij terecht bij gangsters, junkies, hoeren en Klan-leden.

Zijn ouders, naar wie hij van overal de meest waanzinnige brieven stuurde, stuurden hem op hun beurt een Canon Dial ter waarde van $30. Zo kon hun zoon alles wat hij onderweg tegenkwam vastleggen op film. Vijf jaar later had hij bijna 15.000 foto’s geschoten, die behoren tot de meest tekenende beelden van de Amerikaanse samenleving. Holdt trekt nog steeds door de VS en blijft nog altijd bij zijn modellen logeren. Hij heeft zelfs zijn zoontje van twee een paar keer meegenomen door stadsgetto’s en achtergestelde plattelandsbuurten, zodat dat hij zeker geen racistische eikel zou worden. Dat is het soort ding dat je kunt verwachten van iemand die alle opbrengsten van zijn boek doorstortte naar de anti-apartheidsbeweging in Afrika. Of die beweert dat je belager onmiddellijk omhelzen de beste manier is om met een homoverkrachting om te gaan.

Vice: Kun je ons iets vertellen over die nieuwe beelden?
Jacob Holdt: Ik heb Dave leren kennen in ’96 via zijn broer, Snoopy, die ik ergens in ’91 een lift heb gegeven. Ik was toen al gestopt met liften omdat niemand je nog wilde meenemen. Snoopy had al drie dagen op een lift staan wachten toen ik opdook. Toen hij begon te praten, vertelde hij me dat zijn broer en hij meer mensen hadden gedood dan hij kon tellen. Ik was daar natuurlijk redelijk sceptisch over en heb hem gewoon afgezet waar hij moest zijn.

Had hij echt iemand gedood?
Dat kon ik op dat punt absoluut niet zeggen, maar vijf jaar later heb ik hem opnieuw opgespoord – samen met een journalist die geïntrigeerd was door het verhaal van een massamoordenaar die lukraak te werk ging. Snoopy zat toen in de gevangenis. Blijkbaar was hij, twee dagen nadat ik hem had afgezet, een huis binnengedrongen en had hij geprobeerd de familie die daar woonde af te slachten. De buik van de vrouw heeft hij aan flarden gesneden, ze heeft het nauwelijks overleefd. Er was toen geen reden meer om eraan te twijfelen dat hij en zijn broer al die mensen hadden vermoord.

En dat heeft je ertoe aangezet om zijn broer, Dave, op te sporen.
Ik vroeg mij af waar al die haat vandaan kwam en hoe mensen in staat zijn dit soort wanhoopsdaden te verrichten. Dave en zijn familie woonden in het midden van een verlaten moerasgebied en iedereen in de wijde omtrek was bang van hen.

Maar waren ze eigenlijk wel vriendelijk tegen jou?
Eerst werden we onthaald met een dubbelloops in ons gezicht, maar je moet weten dat dergelijke mensen misschien wel de gemakkelijkste zijn om vriendschap mee te sluiten, omwille van hun drang naar liefde en aanvaarding. Natuurlijk was het gemakkelijker om het ijs te breken omdat ik Snoopy kende. Ik zag hoe Dave en zijn vrouw, Connie, klappen uitdeelden aan elkaar en hun kinderen meer dan één pak rammel verkochten. Effectief tussen beiden komen zou niets geholpen hebben. Ik bedoel, ik zou niet echt veel bereiken als ik constant commentaar zat te geven op mensen in hun eigen huis. Ik hang gewoon wat rond, observeer dingen en help waar ik kan. Zo slaag je er ook in om mensen in zichzelf te laten geloven. Dave en Snoopy hebben die mensen waarschijnlijk niet vermoord omdat ze hen haatten, maar eerder omdat ze zichzelf haatten.

En verleden jaar, in mei, ben je weer bij hen op bezoek gegaan.
Ja. Ik heb een vriendin meegenomen en toen ik haar vertelde dat we een massamoordenaar gingen bezoeken, dacht ze dat ik een grapje maakte. Toen we bij Dave aankwamen was de voortuin besmeurd met bloed. Ik dacht, “Oh nee, oh nee.” Maar het bleek het bloed van zijn koe te zijn.

Hij had zijn koe vermoord?
Ja. Hij vertelde mij dat hij de vorige nacht gezopen had en zijn koe als schietschijf had gebruikt. Toen het beest probeerde te ontsnappen, greep hij zijn tweeloop, startte hij zijn oude pick-up en ging er achteraan. Uiteindelijk heeft hij ze dus neergelegd.

Je moet er bijna om lachen!
Wat kan je anders doen? De spiraal van wanhoop, haat en geweld zat zo diep ingebakken in die familie. Zie je die foto van Dave’s dochter, Mel? Ze kijkt naar een foto die ik van haar oom Snoopy heb genomen in ’91. Toen hij in 2003 uit de gevangenis kwam heeft hij haar verkracht – zijn eigen nicht. Nu zit ze zelf in de gevangenis.

Dat is een redelijk verschrikkelijke situatie.
Nou, ik ben dogmatisch in mijn keuzes – als ik dat niet was zou ik schoonheid altijd boven lelijkheid verkiezen, plezier boven pijn. Weet je hoe hippies altijd zeggen dat je “plezier moet maken in het leven”? In mijn ogen is dat gewoon egoïstisch. Door zo te denken was ik nooit ergens geraakt. Ik zou American Pictures nooit gemaakt hebben zonder ooit gebruikt te worden – en zonder het misbruik dat ik heb doorstaan.

Snoopy, Dave’s broer, nadat hij een lift had gekregen van Holdt in ’91.

Hoe is American Pictures ontstaan? Ik bedoel, je was eerst van plan om een revolutionaire vrijheidsstrijder te worden.
In plaats daarvan ben ik naar verschillende Vietnamrally’s gelift door heel Amerika. In Chicago leerde ik een 18-jarig zwart meisje kennen dat mij bij haar familie liet logeren in een volledig zwarte wijk. Om aan den lijve te ondervinden hoe zeer de zwarte gemeenschap zich buitengesloten voelde was voor mij gewoon duizelingwekkend.

Maar op dat punt was je nog niet begonnen met foto’s maken?
Nee, mijn ouders hebben mij de camera opgestuurd in ’72, en in het begin was dat voor mij gewoon een snellere manier om een dagboek bij te houden. Ik had geen ervaring met fotografie en telkens als ik mijn foto’s toonde aan echte fotografen begonnen ze meewarig met hun hoofd te schudden. Maar ze hebben mij ook wel een aantal tips gegeven, zoals roze toiletpapier rond de flits wikkelen en de camera achter lampen houden… dat soort dingen.

Wanneer besefte je dat je eigenlijk in het midden zat van een enorm fotografieproject?
Ik was vooral bezig met proberen rond te komen en onderdak te vinden. Maar in ’73 heb ik een gemengde diavoorstelling gezien in Florida. Ik dacht dat dit een manier zou kunnen zijn om mijn foto’s voor te stellen en tegelijk de verhalen erachter uit te leggen. Ik vind nog steeds dat mijn foto’s op zich niet veel te zeggen hebben. In ieder geval niet als beelden alleen.

Er zijn wel veel mensen die het voor je werk opnemen en geloven dat je een zeer getalenteerd fotograaf bent.
Maar ik ben geen fotograaf – niet meer dan wie dan ook met een camera in zijn handen. Na American Pictures heb ik twaalf jaar lang amper één foto genomen. Mijn talent bestond eruit om toegang te krijgen tot de leefwereld van al die mensen. Zodra ik binnen was, moest ik niet veel meer doen dan mikken en schieten. Ik krijg vaak foto’s toegestuurd van daklozen op de straat, maar eerlijk gezegd vind ik daar niets aan. Iedereen kan zo’n foto nemen.

Waarom denk je dat de mensen je zo gemakkelijk binnenlieten?
In het begin was dat helemaal niet zo. Ik ben twee jaar lang steeds als ik een zwarte buurt binnenliep overvallen. Ik hing daarom vooral rond in universiteitssteden. Daar leerde ik zwarte studenten kennen en zo begon mijn visie langzaamaan te veranderen, omdat ik ook hun vrienden en hun familie leerde kennen. Af en toe zat daar ook gettotuig tussen.

Wat is er dan precies veranderd?
Simpel: ik stopte met een racist te zijn. Ik was heel lang bang voor ze omdat mensen dingen tegen me zeiden als “Daar moet je wegblijven,” of “Let maar op in die buurt.” Als die angst de bovenhand krijgt, ben je bezig een negatief vooroordeel in stand te houden. Je vertelt mensen dat ze slecht zijn en dat je reden genoeg hebt om hen te vrezen. Dat is de psychologie van racisme en dat is wat ik probeer te ontmantelen wanneer ik vandaag over American Pictures praat.

Dat kan niet zo eenvoudig zijn als het klinkt.
Het gebeurt ook niet van de ene dag op de andere, maar wanneer je mensen begint te aanvaarden zie je dat zij hetzelfde beginnen te doen met jou. Na die twee jaar werd ik nergens meer lastiggevallen, waar ik ook heenging. Maar je moet jezelf wel nog altijd bewijzen. Elke keer dat ik aankwam in een nieuwe getto, in een nieuwe stad, noemden ze me “boss man”. Ze dachten dat ik een undercoveragent was. Iedereen had toen lang haar, weet je, zeker de agenten die undercover waren. Maar toen heb ik ook mijn baard laten groeien en dat heeft echt een aantal deuren geopend.

Zo gemakkelijk was het?
Ja. Maar die baard heeft ook een aantal deuren gesloten. Als ik bijvoorbeeld mijn visum wilde vernieuwen moest ik altijd naar Mexico of naar Canada omdat het daar gratis was en ik de tien dollar niet kon betalen die ze in de VS vroegen. Het probleem was om weer binnen te mogen komen – niet gemakkelijk als je er uitziet als een hippie in de tijd van Nixon. Dus moest ik improviseren. Ik had een paar vrienden in Canada die mij soms hun Cadillac leenden. Die vulde ik met Bijbels en zo deed ik mezelf voor als Bijbelverkoper. Ik had ook nog een pruik met kort haar voor noodgevallen.

Slim gezien. Maar hoe kwam je aan geld om je films te kopen en je foto’s te ontwikkelen?
Ik gaf elke week bloed – dat was steeds goed voor twee filmrolletjes. Toen ze op waren stuurde ik ze naar een vriendin in Washington die de films opsloeg. Eén keer per maand ging ik bij haar langs om films te ontwikkelen en foto’s te bekijken. Maar ze was niet gelukkig met onze afspraak en bleef maar aandringen dat ik met haar zou trouwen. Uiteindelijk werd ik bang dat ze de films zou vernietigen als ik haar nog langer aan het lijntje hield, en dus heb ik ze ondergebracht bij één van mijn meer evenwichtige ex-vriendinnen in New York.

Had je veel vriendinnen in die periode?
Als je reisde zoals ik deed, had je geen keuze. Dat is waarom ik mezelf een vagebond noemde. Het is een ander soort filosofie.

Hoezo?
Nou, een lifter reist van A naar B, terwijl een vagebond zich verplaatst in een derde dimensie – je moet de slagen kunnen incasseren. Ik besefte heel vroeg dat ik nooit voor of achter de schermen zou komen als ik mezelf een keuze veroorloofde.

Dus het was niet zo dat je van vrouw tot vrouw het land doortrok.
Nee, zo gevoelloos was het niet. Ik heb tonnen liefde gekregen van mijn vriendinnen en omgekeerd. Dat heeft mij op de been gehouden. Maar goed, je hebt niet altijd te kiezen. Ik was ook niet altijd even dol op het gezelschap van elke vrouw die ik tegenkwam. Ik kon gewoon geen nee zeggen, en dat gold ook voor mannen.

Echt waar?
Ja. Zo nu en dan kreeg ik een lift van vieze oude ventjes, zoals ik ze noem. Ik was geen homo, ik denk dat ik me gewoon rot voelde in hun plaats. Ik was ook gefascineerd door de hoeveelheid zelfwalging die er van die mensen uitging, de mechanismen van dat alles. Maar al met al heb ik fantastische dingen meegemaakt en gezien. Ik beleefde de tijd van mijn leven, dat moeten de mensen begrijpen wanneer ze mijn foto’s zien.

Dave’s vrouw, Connie, leest haar dochter Mel thuis de les in ’96.

Dave toont zijn oudste dochter Mary hoe ze met een geweer moet schieten, in ’96.

Mel met een foto van haar oom Snoopy in ’96.

Dave’s moeder in ’96 met een foto van haar derde zoon, die momenteel een levenslange celstraf uitzit.

Dave met zijn koe, die hij de nacht ervoor gedood heeft, in ’09.

Dave met de jongste van de twee baby’s die zijn dochter Mary achterliet, in ’99.

HENRIK SALTZSTEIN