Beeld: Wikimedia Commons

Is er iets wat minder ergens op slaat dan mensenoffers? Toen filosoof Søren Kierkegaard naar een tegenhanger zocht voor rationeel denken – het helderste voorbeeld van iets dat niet vanuit puur eigenbelang te verklaren is – koos hij het Bijbelse verhaal van Abraham die zijn zoon Isaac op een berg ging offeren. Want wat kan het nut zijn van je eigen kind offeren? Wat de fuck?

Voor Kierkegaard was het antwoord dat Christendom en rationaliteit twee verschillende gebieden bevolken. Voor je doorsnee internetatheïst is het antwoord dat religie mensen gek maakt. Voor Peter Leeson ligt het antwoord in de economie. Leeson onderzocht een redelijk recent en historisch onderbouwd voorbeeld van rituele mensenoffers die uitgevoerd werden door een Indiase stam. De Khonds stonden in het westen bekend als een “vechtlustig ras dat plezier haalt uit wreedheid en verwoesting.”

Leeson specialiseert zich vanuit zijn plek aan de economische faculteit bij de George Mason University in het rationeel verklaring van historische irrationaliteit. Hij heeft artikelen gepubliceerd over bijvoorbeeld het middeleeuwse gebruik om ratten en ander ongedierte voor de rechtbank te slepen, een Afrikaanse stam die kippen vergiftigt om de toekomst te voorspellen, en hij presenteert binnenkort een over het veilen van echtgenotes. Mensenoffers passen dus precies in zijn straatje.

De paper, die beschikbaar is op Leeson’s website, is onlangs gepubliceerd in de Journal of Behavioral Economics – ook al vertelde Leeson me dat hij zichzelf omschrijft als het tegenovergestelde van een gedragseconoom. 

“Mijn werk probeert zich een beetje tegen de gedragseconomie te keren,” vertelt hij. “Ik kijk naar ongewoon gedrag en vreemde praktijken die individuen zowel vandaag de dag als vroeger uitvoerden. Ik probeer dat gedrag vervolgens uit te leggen aan de hand van strikte rationele keuzes.”

Ik belde hem op zodat hij me de rationaliteit achter mensenoffers kon uitleggen, en om erachter te komen of hij iets irrationeel vindt.

Motherboard: Laten we meteen beginnen met mensenoffers. Je gebruikt een specifiek voorbeeld in je artikel.

Dr. Peter Leeson: Ja, ik gebruik de Khonds uit Orissa en documenten uit de mid-19de eeuw. Dat was het geval dat ik onderzocht. 

Hoe heb je rituele mensenoffers uitgelegd?

Van tijd tot tijd kocht deze Indiase gemeenschap onschuldige mensen, vaak kinderen, maar niet altijd. Dan hielden ze een groot offerfeest, waar ze ook leden van andere gemeenschappen voor uitnodigden. Daarbij brachten ze de aangeschafte persoon op rituele wijze om het leven.

Wat het zowel vreemd als gruwlijk maakt, is dat het slachtoffer gekocht werd. Dat lijkt dus geen rationeel gedrag. De rationele keuze zou normaal gesproken “meer is beter dan minder” zijn. 

Het is bizar als mensen waardevol bezit uitgeven om het vervolgens te vernietigen. De vraag is dus: waarom zouden deze mensen dat doen? 

Mijn antwoord op waarom de Khonds dit deden, of tenminste waarom ik denk dat ze dat deden, was dat ze mensenoffers gebruikten als een manier om hun eigendomsrechten te beschermen. Ze gebruikten rituele mensenoffers als een soort technologie om hun eigendom te beschermen. 

Werden die offers jaarlijks of maandelijks gebracht?

Er werden meerdere keren per jaar mensen geofferd. Er waren speciale momenten, tijden waarop de gemeenschap offers moest brengen volgens hun religie. Maar af en toe werden er ook ad hoc evenementen georganiseerd. Als er bijvoorbeeld iets onverwachts of negatiefs gebeurde, dan waren ze bang dat een godin boos op ze was en moesten ze dat oplossen door het bloed van een aangeschafte persoon te laten vloeien. Dus naast hun seizoensgebonden offers, brachten ze ook af en toe geïmproviseerde offers. 

Dus het offer kan gezien worden als een preventief middel? Een soort verzekering tegen de woede van de Aard-godin?

Ogenschijnlijk was het idee dat je haar blij moest maken zodat gewassen groeien en ze geen nare dingen doet tegen de gemeenschap. Dat was de rechtvaardiging, de manier waarop de mensenofferaars de offers zagen.

Maar wat ik probeer te beargumenteren is een meer politieke en economische motivatie. Soms, en dat klinkt contra-intuïtief, is de goedkoopste manier om je bezit te beschermen een deel ervan te verwoesten. De reden daarvoor is dat het duur is om bezit te beschermen.

Voor de Khon was de makkelijkste manier van bezit beschermen het gevecht. Conflict is duur: mensen gaan dood en er wordt kapitaal vernietigd. Dus om conflicten te voorkomen konden ze ook in het openbaar preventief hun rijkdom vernietigen als een soort boodschap aan anderen dat ze niet rijker zijn. Dat ze niet hebben wat anderen denken dat ze hebben. En op die manier dus conflict voorkomen. 

Vreemd. Zijn er hedendaagse parallelen? 

Ja. Het werkt niet zoals een verzekering – een verzekeringsmechanisme zou anders werken. Maar mensen vertonen dit gedrag – het vernietigen of verminderen van hun bezit om de rest van hun bezit te beschermen – constant.

Een heel triviaal voorbeeld: Als je weet dat je ’s nachts in een gevaarlijke buurt gaat zijn, dan draag je niet je duurste sieraden bijvoorbeeld. Of je neemt niet je duurste auto. En deel van de waarde van het bezitten van mooie spullen stamt uit het feit dat je ze altijd kan dragen of gebruiken. Door ze niet te gebruiken verminder je de waarde. Maar de reden dat je die waarde vermindert, is omdat het de mogelijkheid van een groter verlies voorkomt – dat het gestolen wordt, in dit geval.

Dat is de logica erachter. We zoeken naar voorbeelden in de hedendaagse wereld van soortgelijk gedrag, soms op een grotere schaal, soms op een kleinere. In mijn paper geef ik wat voorbeelden, zowel historisch als recent, van waar de logica die ik in de paper presenteer toegepast kan worden.

Bijvoorbeeld als je naar ontwikkelingslanden kijkt: een reden dat die landen arm zijn, is omdat overheden hun burgers dwars zitten. Als je veel geld verdient, dan wordt je een doelwit voor een corrupte overheid. Wat sommige zakenmensen in dat geval doen is niet groeien. Ze houden hun onderneming klein. Ze maximaliseren hun onderneming niet, omdat als ze dat wel zouden doen, de overheid hun dingen zou stelen. Dus ze vernietigen een deel van hun waarde om het overgebleven deel te beschermen.

Waarin verschilt jouw aanpak dan van normale gedragseconomen?

Gedragseconomen zouden zeggen, “Hey, kijk, deze mensen doen gekke dingen, dus ze zijn waarschijnlijk gek.” Ik overdrijf hier natuurlijk een beetje, maar zo reageren de meeste gedragsspecialisten op dingen die niet meteen binnen onze gebruikelijke manier van economisch nadenken vallen.

Ik wil graag dat we sommige dingen iets dieper bekijken. Er zijn misschien geen voor de hand liggende verklaringen, maar dan moet je jezelf in de schoenen plaatsen van de mensen die je bestudeert en eventjes aannemen dat ze niet gek of dom of primitief zijn, maar net zo rationeel als jij of ik, alleen met andere randvoorwaarden. Hoe zouden wij ons gedragen als we in hun situatie waren en dezelfde beperkingen hadden? Vanuit dat perspectief probeer ik mijn theorie te construeren. Een theorie over hoe ogenschijnlijk bizarre praktijken toch rationeel kunnen zijn.

Je werk zit dus op de grens tussen economie en antropologie.

Tot op zekere hoogte wel. Misschien zit het nog wel meer op het snijvlak van geschiedenis en economie. Mijn werk heeft een erg interdisciplinair karakter omdat veel van de supervreemde dingen die mensen deden vaak historisch zijn. Natuurlijk zijn ze alleen bizar vanuit ons hedendaagse perspectief, maar dat is deel van het punt dat ik wil maken. We zouden niet zo snel moeten oordelen over de dingen die mensen in het verleden hebben gedaan die nu raar lijken en we dan maar afdoen als primitief of barbaars.

Er is een rationele keuze en verklaring voor alle vormen van mensenoffers. In geval is het een vrij specifieke verklaring, gebaseerd op het aanschaffen en vernietigen van een onschuldig persoon. Meestal denken mensen aan de Azteken. De Azteken kochten de mensen die ze van hun piramides afsmeten niet. Zij deden iets wat veel rationeler overkomt op de hedendaagse mens: ze offerden krijgsgevangenen of criminelen, mensen die het ‘verdienden.’ 

Het geval van de Khonds interesseerde me omdat het moeilijker te verklaren is. Het is niet meteen duidelijk waarom iemand geld zou uitgeven aan iets wat ze meteen vernietigen.

Waar werk je nu aan? 

Ik werk aan een artikel over het verkopen van echtgenotes. Tijdens de Industriële Revolutie was dat in Engeland gebruikelijk onder arme mensen. Als je een scheiding wilde, dan ging je naar een markt waar koeien en paarden geveild werden om je vrouw te veilen aan de hoogste bieder. Ik zoek nu naar de economie achter die praktijk.