
Symulacja fal grawitacyjnych powstających przy kolizji czarnych dziur. Il. Werner Benger
Udało się po raz pierwszy zaobserwować fale grawitacyjne – donosiło niedawno niemal każde medium na naszej planecie. W eksperymencie, który udowodnił istnienie fal grawitacyjnych, udział brali naukowcy z USA, Włoch oraz Polski. Postanowiliśmy zwrócić się do polskich naukowców, którzy brali udział w badaniach, aby opowiedzieli nam o swoim wkładzie w odkrycie.
W polskim zespole pracuje 15 osób, które odpowiadają za analizę danych oraz modelowanie układów, które mogą generować silne fale grawitacyjne. „Ja osobiście pracuję nad poszukiwaniem fal grawitacyjnych równo 30 lat” – mówi profesor Andrzej Królak z Instytutu Matematycznego PAN w Warszawie i Narodowego Centrum Badań Jądrowych, kierujący zespołem polskich naukowców. „Zajmowałem się przede wszystkim metodami i algorytmami potrzebnymi do wydobycia sygnałów fal grawitacyjnych z szumu detektora. Inni członkowie zespołu zajmowali się modelowaniem sygnałów fal grawitacyjnych i przewidywaniem rodzaju i ilości wykrywalnym sygnałów”.
Videos by VICE
Ogólna Teoria Względności Alberta Einsteina zakłada, że siła grawitacji wynika z lokalnej geometrii czasoprzestrzeni. Oznacza to, że nie możemy mówić o wielkościach fizycznych takich jak prędkość czy przyspieszenie, bez wcześniejszego zdefiniowania układu odniesienia. Zaś sam układ odniesienia definiuje się poprzez wybór pewnego punktu w czasoprzestrzeni, z którym jest on związany. Einstein opracowywał swoją teorię przez kilka lat. Do jej uzupełnienia, oczywiście w kontekście „ziemskim”, brakowało dotąd namacalnego zaobserwowania wspomnianych fal grawitacyjnych w obrębie naszej planety.
Jak tłumaczy profesor Królak: „Fale grawitacyjne są niezwykle słabe. Do ich wykrycia potrzebne są niezwykle czułe detektory, wielkoskalowe interferometry laserowe o ramionach długości kilometrów. Światło laserowe musi mieć dużą moc i bardzo stabilną częstość, układ zawarty jest w niezwykle wysokiej próżni i ma doskonałą izolację sejsmiczną. Detektor jest sterowany przez skomplikowane układy elektroniczne. Sygnały grawitacyjne rejestrowane nawet w tak czułym detektorze są ciągle głęboko zanurzone w szumie instrumentu i potrzebne są niezwykle wyrafinowane metody analizy danych i duże moce obliczeniowe aby je wykryć”.

Ilustracja demonstrująca, jak układ dwóch ciał produkuje fale grawitacyjne. Fot. NASA
Na ich odkrycie trzeba było zaczekać równe 100 lat – teoria Einsteina została opublikowana w 1916 roku. Uczony zauważył wówczas, że siła grawitacji wynika z zakrzywienia czasoprzestrzeni wywołanego poprzez zniekształcającą ją masę. Einstein obliczył, że w czasoprzestrzeni pewne zjawiska mogą wywoływać zmarszczki przemieszczające się z prędkością światła. To nic innego jak wspomniane fale grawitacyjne, które udało się zaobserwować dopiero teraz.
Problem w tym, że przez 100 lat nie potrafiono potwierdzić doświadczalnie istnienia tych fal, mieliśmy tylko pośrednie dowody. Teraz udało się bezpośrednio zarejestrować fale grawitacyjne, które powstały w wyniku zlania się dwóch czarnych dziur. To najbardziej energetyczne zjawisko, jakie kiedykolwiek obserwowała ludzkość.
W połowie września 2015 roku, dwa detektory amerykańskiego obserwatorium LIGO, oddalone od siebie o 3 tys. km, zarejestrowały prawie jednocześnie sygnał fal grawitacyjnych pochodzących ze zderzającego się układu dwóch czarnych dziur. Do zderzenia doszło 1,3 mld lat temu, trwało ono zaledwie ułamek sekundy. Profesor Królak tłumaczy, że efekt tego kosmicznego spotkania to fala grawitacyjna, która podróżowała z prędkością światła przez wszechświat, aż wreszcie dotarła do naszej planety. Sygnał na Ziemi trwał tylko 0,12 sekundy. To jednak wystarczyło, by dokonać odkrycia, dzięki któremu potwierdzono założenia zarysowane przez Alberta Einsteina w jego teorii opublikowanej sto lat temu.
Posłuchaj, jak brzmią fale grawitacyjne
Fal grawitacyjnych nie da się usłyszeć, ale badacze przetworzyli je na dźwięk, który dobrze pokazuje, jak działają. Profesor Andrzej Królak, pytany o to, dlaczego wspomniana metoda się sprawdziła, tłumaczy, że „zakres częstości, w którym detektory są czułe na fale grawitacyjne pokrywa się dobrze z zakresem częstości słyszalnych. Dlatego odpowiadające częstościom fal grawitacyjnych, fale akustyczne są słyszalne ludzkim uchem. Jest to jedynie ilustracja. Fale dźwiękowe są innym zjawiskiem fizycznym niż fale grawitacyjne. Fale dźwiękowe to okresowe zgęszczanie i rozrzedzanie ośrodka takiego jak powietrze, podczas gdy fale grawitacyjne to okresowe zmiany krzywizny czasoprzestrzeni” – wyjaśnia profesor.
W środowisku naukowym słuchać już głosy, że jest to odkrycie na miarę nagrody Nobla. Lider polskich naukowców nie kryje satysfakcji z powodu historycznego odkrycia.
„Oczywiście jesteśmy bardzo usatysfakcjonowani tym odkryciem. Jest on dziełem ponad 1000-osobowego, międzynarodowego zespołu, do którego należało 15 osób grupa z Polski. Praca nad poszukiwaniem fal grawitacyjnych trwała od wczesnych lat sześćdziesiątych. Dopiero na początku lat osiemdziesiątych powstała koncepcja wystarczająco czułych detektorów – interferometrów laserowych. Jesteśmy na początku drogi zmierzającej do wykorzystania tego zjawiska. Wykryliśmy jedno źródło fal grawitacyjnych: układ podwójny czarnych dziur” – podkreśla profesor.

Jak duże ciała zakrzywiają czasoprzestrzeń. Źródło: LIGO.
Naukowcy nie osiadają na laurach i już szczegółowo planują dalsze etapy swojej pracy. „Jednym z głównych zadań mojego zespołu jest poszukiwanie fal grawitacyjnych z innego źródła: szybko obracających się gwiazd neutronowych. Ich wykrycie jest dużym wyzwaniem bo są one dużo słabsze niż te wykryte obecnie. Ich poszukiwanie wymaga analizy bardzo dużych ilości danych na komputerach bardzo dużej mocy”.
Profesor Andrzej Królak nie ma wątpliwości, że odkrycie ma wymiar praktyczny. „Fale grawitacyjne zostały dopiero teraz zarejestrowane, po raz pierwszy na Ziemi. Jeszcze nie maja praktycznego zastosowania, jednak mają ogromne znaczenie poznawcze. Ich istnienie jest bardzo dokładnym potwierdzeniem ogólnej teorii względności Einsteina. Fale grawitacyjne dostarczają nowej metody badania wszechświata. Dzięki falom grawitacyjnych będziemy mogli badać własności innych bardziej egzotycznych zjawisk w kosmosie takich jak supernowe, gwiazdy neutronowe i Wielki Wybuch, który zapoczątkował nasz wszechświat” – wyjaśnia profesor.
More
From VICE
-

-

The Apple Watch Ultra 3, because there aren't pics of a rumored, unreleased Ultra 4 yet. – Credit: Apple -

Bruce Willis -

Nickelodeon