Zobacz jak się bawił dyktator Jugosławii

Artykuł pierwotnie ukazał się na VICE Serbia

Odkąd pamiętam, Nowy Rok był u nas największym i najhuczniej obchodzonym świętem — najpierw w Federacyjnej Socjalistycznej Republice Jugosławii, a potem w Serbii.

Videos by VICE

Gdy po II Wojnie Światowej komuniści przejęli władzę, zgodnie z nową ideologią Boże Narodzenie musiało odejść do lamusa, a rolę głównego narodowego święta przejął właśnie Nowy Rok.

Jako jugosłowiańskie święto, Nowy Rok stanowił „istotną część kolektywnej, ponadnarodowej świadomości w procesie wszechstronnej transformacji społeczeństwa, kreowania nowego człowieka socjalizmu i tworzenia poczucia przynależności u wszystkich mieszkańców Jugosławii, niezależnie od narodowości czy wyznania”.

Josip Broz Tito, ukochany przywódca Jugosławii, bohater zwycięskiej partyzanckiej wojny z hitlerowskim okupantem, zaskarbił sobie przychylność Zachodu, odcinając się od Stalina. Wykazał się też sprytem, przyznając swoim obywatelom odrobinę więcej swobód, niż jego koledzy z innych państw bloku wschodniego, jednocześnie sprawując rządy twardą ręką. Pod jego wpływem nowo powstałe postkolonialne kraje zjednoczyły się w Ruchu Państw Niezaangażowanych. Zjednało mu to poparcie pośród lewicowych ruchów na całym świecie, które często przymykały oko na jego wystawny tryb życia i kult jednostki, który narósł wokół charyzmatycznego przywódcy. Wiele sław Hollywood, w tym Richard Burton i Elisabeth Taylor, przyjeżdżało do Belgradu na wykwintne przyjęcia organizowane przez Tita i jego żonę Jovankę. Innych gości ekstrawagancki dyktator zapraszał na swój transatlantycki jacht Galeb (serbochorw. mewa, przyp. tłum.).

Tito co roku organizował pełne przepychu przyjęcia dla najbliższych współpracowników, rodziny i przyjaciół. Brał też udział w masowych imprezach, przechadzał się ulicami miast, a nawet jeździł miejskim transportem, by każdy mógł złożyć Prezydentowi życzenia do siego roku.

Ana Panić i Radovan Cukić z Muzeum Historii Jugosławii opowiadają w rozmowie z VICE o imprezach u Tita: kto był zapraszany, kto zabawiał towarzystwo, co było w menu, i jak Nowy Rok obchodziły jugosłowiańskie elity.

VICE: Dlaczego obchody Nowego Roku były w Jugosławii tak ważne i okazałe?
Ana Panić i Radovan Cukić: Nowy Rok został zadekretowany jako święto państwowe w 1955 roku; poprzednia ustawa o świętach państwowych z 1929 uznawała go za święto obchodzone jedynie przez katolików.

W ciągu kilku lat od zakończenia II Wojny Światowej propaganda i naciski ze strony władz doprowadziły do zaniku tradycji Bożego Narodzenia i ustanowienia Nowego Roku nowym narodowym świętem. W pierwszych latach socjalizmu w niełaskę popadł nawet Święty Mikołaj (serbochorwacki Deda Mraz, przyp. tłum.), z powodu swoich chrześcijańskich korzeni, a także przez pokrewieństwo z rosyjskim Dziadkiem Mrozem.

Pod koniec 1948 roku Antyfaszystowski Front Kobiet, organizacja zajmująca się opieką nad dziećmi, prawami kobiet itd., zaczął zabiegać, by Nowy Rok propagować jako „ludowy obyczaj” oraz by uczynić go świętem dzieci. Zamiast w Boże Narodzenie dzieci miały otrzymywać podarki 31 grudnia, który miał być obchodzony jako Dzień Dziecięcej Radości. Z polecenia władz zabawki i choinki można było dostać w sklepach dopiero tuż przed samym końcem roku.

Centralne miejsce w wizerunku nowego święta miała zająć dziewczynka w stroju ludowym przynosząca przyszłość, personifikacja Nowego Roku, oraz stary Partyzant, symbolizujący ciągłość rewolucyjnej tradycji. Jednak w drugiej połowie lat 50. przyszła polityczna odwilż, w wyniku liberalizacji i modernizacji społeczeństwa zaczęły powstawać domy towarowe, a wraz z nimi i postępującym konsumpcjonizmem na firmowych i przedszkolnych imprezach znów zagościł Święty Mikołaj.

Gdzie, jak, i z kim Tito obchodził Nowy Rok?
Towarzystwa przede wszystkim dotrzymywała mu żona Jovanka, a także najbliżsi polityczni współpracownicy, osobiści przyjaciele i, w późniejszych latach, członkowie rodziny, dzieci i wnuki. Przywódcy republiki, w której akurat odbywała się noworoczna feta, również byli zapraszani.

Tito spędzał Sylwestra w Serbii (przeważnie w pałacu prezydenckim w Belgradzie), poza tym w Słowenii i Chorwacji. Bośnię zaszczycił swoją obecnością tylko raz, w 1961, tak samo Czarnogórę, w 1973. Najchętniej udawał się jednak na Wyspy Briońskie, niewielki archipelag u wybrzeży Istrii, pozostający do wyłącznej dyspozycji Prezydenta.

Kilka razy witał Nowy Rok poza granicami państwa, np. w drodze do Indii na pokładzie swojego luksusowego jachtu Galeb, czy też w hotelu Winter Palace w Luksorze podczas wizyty w Egipcie. Nie tak łatwo było znaleźć odpowiednie miejsce. Apartament hotelowy, nawet luksusowy, rzadko może sprostać przyjęciu na ponad 30 osób. Alternatywą był hotelowy bar – nie najlepszy pomysł z uwagi na obecność wielu turystów i zwykłych gości hotelu. Podobnie było podczas wizyty u Prezydenta Sukarno w Indonezji. Na pokładzie jachtu, na którym odbywało się przyjęcie, oficjalne delegacje i goście Tita mieszali się z marynarzami z załogi Galeba.

Gdy noworoczne obchody odbywały się w stolicy którejś z republik, by pokazać, jak blisko jest ludu, Tito miał w zwyczaju przechadzać się ulicami miasta, a nawet korzystać z transportu publicznego. Odwiedzał też żołnierzy w koszarach i załogi fabryk. Na główne uroczystości, odbywające się przeważnie w siedzibie władz danej republiki, oprócz politycznych i kulturalnych elit zapraszani byli również oficerowie, młodzież… Była to okazja dla osób spoza najwyższych kręgów władzy, by osobiście złożyć parze prezydenckiej noworoczne życzenia, a czasem nawet zaprosić do tańca.

Kto zabawiał Tita i jego gości? Jaki był typowy jadłospis?
W programie artystyczno-rozrywkowym wieczoru zawsze występowały największe gwiazdy estrady z republiki, w której odbywało się przyjęcie. Po tym, kogo zapraszano na występy, łatwo było poznać, kto cieszy się łaskami Tita. Wprawdzie program wieczoru był ustalany przez kancelarię prezydenta, ale w tej sprawie, jak zresztą we wszystkich innych, ostatnie słowo miał Tito.

Jadłospis zmieniał się w zależności od miejsca obchodów. W nadmorskich republikach dominowały owoce morza, makarony i białe wina, natomiast w głębi lądu potrawy mięsne, tradycyjne wypieki, czerwone wina i likiery.

1979, Wyspy Briońskie

Czy zdarzały się jakieś dodatkowe atrakcje?
Zarówno na zdjęciach z publicznych uroczystości, jak i z prywatnych przyjęć widać, że garnitury i wieczorowe suknie często uzupełniały dowcipne rekwizyty, np. papierowe czapeczki. Mogły to być klasyczne meksykańskie sombrera, kowbojskie kapelusze, choć na przyjęciu w Indonezji goście nosili tradycyjne indonezyjskie czapki.

Zdarzały się też bardziej pomysłowe nakrycia głowy. W 1961 roku burmistrz sarajewskiej gminy Ljubo Kojo przyszedł w kapeluszu w kształcie tramwaju, by uczcić otwarcie pierwszej linii tramwajowej w Sarajewie, którą zresztą tamtego wieczora przyjechała spora część gości. Tego samego roku bośniacki polityk Šefket Maglajlić miał na głowie czapkę w kształcie wielkiej ryby, a rok wcześniej Aleksandar Ranković założył coś przypominającego papieską tiarę. Zdjęcia czasem pokazują też samego Tita w „szalonej czapce”, na tle przystrojonej choinki albo przyprószonego konfetti. Jednak nigdy w pobliżu Prezydenta nie uświadczysz Świętego Mikołaja.

Wielkie dzięki za rozmowę dla Any i Radovana. Rzućcie okiem na zdjęcia z imprez noworocznych Tita.